Ticari hayatın güven içerisinde sürdürülebilmesi, ödeme araçlarının hukuki güvenceye sahip olmasına bağlıdır. Bu ödeme araçlarından biri olan çek, gerek tacirler gerekse ticari işletmeler bakımından en yaygın kullanılan kambiyo senetleri arasında yer almaktadır. Günümüzde mal ve hizmet alım satımlarında, ticari borçların ifasında ve çeşitli finansal işlemlerde sıklıkla kullanılan çek, ekonomik hayatın işleyişinde önemli bir fonksiyon üstlenmektedir.
Ancak uygulamada çekin düzenlenmesi, devri, ibrazı ve tahsili aşamalarında birçok hukuki uyuşmazlık ortaya çıkmaktadır. Özellikle karşılıksız çek düzenlenmesi, çek hesabı açma yasağı, ibraz süreleri ve çekin zorunlu unsurları gibi konular hem alacaklılar hem de çek düzenleyen kişiler açısından ciddi hukuki sonuçlar doğurmaktadır.
Bu yazımızda çekin hukuki niteliğini, geçerlilik şartlarını, türlerini ve uygulamada en sık karşılaşılan sorunları Türk Ticaret Kanunu ve Çek Kanunu hükümleri çerçevesinde ele alacağız.
A. Çek Nedir?
Çek; belirli bir tutarın, çek üzerinde gösterilen kişiye veya yetkili hamile ödenmesi amacıyla banka üzerine düzenlenen ve kanunda öngörülen şartları taşıyan bir kambiyo senedidir.
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 780 ilâ 818. maddeleri arasında düzenlenen çek, hukuki niteliği itibarıyla bir ödeme aracıdır. Poliçe ve bonodan farklı olarak çek, kural olarak mevcut bir banka hesabındaki paranın ödenmesini amaçlar. Bu nedenle çek, kredi aracı olmaktan ziyade ödeme fonksiyonuna sahip bir kambiyo senedi olarak kabul edilmektedir.
Çek ilişkisinde üç temel taraf bulunmaktadır:
-
Düzenleyen (Keşideci): Çeki düzenleyen ve ödeme talimatını veren kişidir.
-
Muhatap: Çekin ibraz edilmesi hâlinde ödemeyi yapmakla yükümlü olan bankadır. Türk hukukunda Türkiye’de ödenecek çeklerde muhatap yalnızca banka olabilir.
-
Lehtar veya Hamil: Çek bedelini tahsil etme hakkına sahip olan kişidir.
Çek, ticari ilişkilerde güven unsurunu güçlendiren ve ödeme sürecini kolaylaştıran önemli bir kambiyo senedi niteliğindedir.
B. Çekin Hukuki Niteliği
Çekin hukuki niteliğinin doğru anlaşılması, uygulamada ortaya çıkabilecek uyuşmazlıkların önlenmesi bakımından büyük önem taşımaktadır.
Çek, kanunen bir ödeme aracı olarak düzenlenmiştir. Bu nedenle çek düzenlenirken, ödeme için gerekli karşılığın banka hesabında bulundurulması esastır. Her ne kadar uygulamada ileri tarihli çekler yaygın şekilde kullanılıyor olsa da, çekin temel fonksiyonu görüldüğünde ödenmesi gereken bir ödeme aracıdır.
Bunun yanında çek, kıymetli evrak niteliğini taşıdığından, senetten doğan hak kural olarak senetten ayrı olarak ileri sürülemez. Başka bir ifadeyle, çek üzerindeki hak ancak çekin ibrazı ve usulüne uygun şekilde devri ile kullanılabilir.
Çekin hukuken geçerli kabul edilebilmesi için Türk Ticaret Kanunu’nda öngörülen zorunlu unsurların eksiksiz şekilde bulunması gerekmektedir.
C. Çekin Zorunlu Unsurları nelerdir?
Çekin zorunlu unsurları;
Çek Kelimesi: Çek hangi dilde yazılıyorsa o dildeki çekin karşılığı olan kelimenin senet metninde yer alması gerekir.
-
Belirli Bir Bedelin Kayıtsız Şartsız Havalesi: Çekte yer alan ödeme emri herhangi bir şarta bağlanamaz. Örneğin “mal teslim edilirse ödensin” veya “sözleşme tamamlanırsa ödeme yapılsın” gibi kayıtlar çekin hukuki niteliğiyle bağdaşmamaktadır.
-
Muhatabın Ticaret Unvanı: Çekin muhatabı yalnızca banka olabilir. Bu nedenle ödeme yapacak bankanın ticaret unvanının çek üzerinde açıkça gösterilmesi gerekir.
-
Düzenleme Tarihi: Düzenleme tarihi, çek hukukunda önemli sonuçlar doğurmaktadır. İbraz sürelerinin hesaplanması ve çeşitli hukuki değerlendirmeler bakımından çekin düzenlenme tarihi belirleyici niteliktedir.
-
Düzenleyenin İmzası: Çek, düzenleyen tarafından imzalanmalıdır. İmza bulunmayan bir belge hukuken çek olarak değerlendirilemez.
-
Banka Tarafından Verilen Seri Numarası: Her çek yaprağı banka tarafından verilen kendine özgü seri numarasını taşımaktadır. Bu numara, çekin güvenliğinin sağlanması ve takip edilebilmesi bakımından önem arz eder.
-
Çekte Karekod: Çek Kanunu kapsamında kullanılan karekod sistemi sayesinde çek hesabı sahibine ilişkin belirli bilgiler görüntülenebilmekte ve ticari güvenin artırılması amaçlanmaktadır.
Çekin Alternatif Zorunlu Unsurları;
Kanun koyucu bazı bilgilerin eksik olması hâlinde bunların nasıl değerlendirileceğini ayrıca düzenlemiştir.
-
Düzenleme Yeri: Çekin düzenleme yeri asli zorunlu unsurlar arasında yer alır. Düzenleme yeri yazmıyor ise düzenleyenin adının soyadının yanındaki yer düzenleme yeri kabul edilir. Düzenleyenin adının soyadının yanında adres belirtilmemiş ise senet kambiyo senedi vasfını kaybeder.
-
Ödeme Yeri: Çekte ödeme yeri gösterilmelidir. Ödeme yeri gösterilmemiş ise muhatabın adının soyadının yanında yazan yer ödeme yeri kabul edilir. Ödeme yeri hiç gösterilmemişse muhatabın iş merkezinin olduğu yer ödeme yeri kabul edilir.
Çek Kanunu Bakımından Değerlendirme;
Türk Ticaret Kanunu’nda öngörülen zorunlu unsurları taşıyan bir çekin, Çek Kanunu’nda düzenlenen bazı şekli şartlara aykırı olması tek başına çekin geçerliliğini ortadan kaldırmaz.
Nitekim Çek Kanunu’nun 2/9. maddesinde de açıkça ifade edildiği üzere, Türk Ticaret Kanunu’nda belirtilen zorunlu unsurların mevcut olması kaydıyla diğer şekli eksiklikler çekin geçerliliğini etkilemez.
Bu nedenle çekin hukuki geçerliliği değerlendirilirken hem Türk Ticaret Kanunu hem de Çek Kanunu hükümlerinin birlikte dikkate alınması gerekmektedir.
2. Çek Türleri, Düzenlenmesi, Devri ve Tahsil Süreci
A. Çek Türleri Nelerdir?
Çekler, kullanım amaçlarına ve taşıdıkları hukuki özelliklere göre farklı türlere ayrılmaktadır. Çek türlerinin bilinmesi, hem çek düzenleyen hem de çeki kabul eden kişiler bakımından önem taşımaktadır.
Garantili Çek
Garantili çek, banka ile hesap sahibi arasında yapılan özel anlaşma kapsamında düzenlenen çek türüdür. Bu sistemde banka, belirlenen limit dâhilinde çek hesabında yeterli bakiye bulunmasa dahi çek bedelini ödemeyi taahhüt etmektedir.
Bu nedenle garantili çekler, ticari hayatta güvenilirliği yüksek ödeme araçlarından biri olarak kabul edilmektedir. Ancak bankanın garanti sorumluluğu, taraflar arasında yapılan sözleşmenin kapsamı ile sınırlıdır.
Mahsup Çeki
Mahsup çeki, çek bedelinin nakden ödenmesini engelleyen ve yalnızca banka hesabına geçirilmesini sağlayan çek türüdür.
Bu tür çeklerde “Hesaba geçirilecektir” kaydı bulunur. Böylece çek bedeli elden nakit olarak tahsil edilemez; yalnızca banka hesabına aktarılır. Mahsup çeki özellikle büyük tutarlı ticari işlemlerde güvenliğin artırılması amacıyla kullanılmaktadır.
Çizgili Çek
Çizgili çek, çekin ön yüzüne birbirine paralel iki çizgi çekilmesi suretiyle oluşturulur. Bu uygulamanın amacı, çekin güvenliğini artırmak ve yetkisiz kişilere ödeme yapılmasını önlemektir.
Çizgili çekler ikiye ayrılır:
Genel Çizgili Çek
İki çizgi arasında herhangi bir banka adı bulunmayan veya yalnızca “banka” ibaresi yer alan çekler genel çizgili çek olarak adlandırılır. Bu tür çekler yalnızca bir bankaya veya muhatap bankanın müşterisine ödenebilir.
Özel Çizgili Çek
İki çizgi arasına belirli bir bankanın ticaret unvanının yazılması hâlinde özel çizgili çek söz konusu olur. Bu durumda ödeme yalnızca belirtilen bankaya veya o bankanın müşterisine yapılabilir.
Özel çizgili çek, sonradan genel çizgili çeke dönüştürülemez.
Teyitli Çek (Bloke Çek)
Teyitli çek, uygulamada en fazla güven sağlayan çek türlerinden biridir.
Bu sistemde çek hamilinin talebi üzerine banka, çek bedelinin hesapta mevcut olduğunu teyit eder ve ilgili tutarı belirli bir süre bloke altına alır.
Bankanın “Karşılığı mevcuttur” veya “Teyit edilmiştir” şeklindeki kaydı, çek bedelinin ibraz süresi
boyunca hamil lehine ayrıldığını göstermektedir.
Özellikle yüksek meblağlı ticari işlemlerde taraflar tarafından sıklıkla tercih edilmektedir.
B. Çek Nasıl Düzenlenir?
Çekin hukuken geçerli olabilmesi için yalnızca zorunlu unsurları taşıması yeterli değildir. Aynı zamanda çek düzenlenirken dikkat edilmesi gereken bazı uygulama kuralları bulunmaktadır.
Çek düzenlenirken;
-
Lehtar bilgileri eksiksiz yazılmalıdır.
-
Bedel hem yazıyla hem rakamla açık şekilde belirtilmelidir.
-
Düzenleme tarihi doğru yazılmalıdır.
-
Düzenleyenin imzası eksiksiz olmalıdır.
-
Çek üzerinde silinti, kazıntı veya tereddüt oluşturabilecek değişikliklerden kaçınılmalıdır.
Eksik veya hatalı düzenlenen çekler, ilerleyen süreçte hukuki uyuşmazlıklara neden olabileceği gibi tahsil sürecini de olumsuz etkileyebilir.
C. Çekin Ciro ile Devri
Çekten doğan hakkın başka bir kişiye devredilmesi, çekin türüne göre farklı usullere tabidir.
Emre yazılı çekler, ciro ve teslim yoluyla devredilebilir. Lehtarın çekin arka yüzünü imzalayarak başka bir kişiye devretmesiyle yeni hamil, çek bedelini talep etme hakkını kazanır.
Nama yazılı çekler ise ciro ile devredilemez. Bu tür çeklerin devri, Türk Ticaret Kanunu’nda düzenlenen alacağın temliki hükümlerine göre gerçekleştirilir.
Hamiline yazılı çeklerde ise hak, çekin teslim edilmesiyle devredilir.
Bu nedenle bir çekin nasıl devredileceği belirlenirken, öncelikle çekin emre, nama veya hamiline yazılı olup olmadığı tespit edilmelidir.
D. Çekin Bankaya İbrazı
Çekin tahsil edilebilmesi için yetkili hamil tarafından bankaya ibraz edilmesi gerekir. İbraz, çek üzerinde yazılı bedelin ödenmesinin bankadan talep edilmesi anlamına gelir.
Çekten doğan hakların korunabilmesi bakımından en önemli hususlardan biri, çekin kanunda öngörülen süreler içerisinde muhatap bankaya ibraz edilmesidir. İbraz süresi, çekin düzenlendiği yer ile ödeneceği yer dikkate alınarak belirlenir.
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 796. maddesi uyarınca ibraz süreleri şu şekildedir:
-
Çekin düzenlendiği yer ile ödeme yeri aynı ise, çek 10 gün içinde bankaya ibraz edilmelidir.
-
Çekin düzenlendiği yer ile ödeme yeri farklı yerlerde ancak aynı ülkede ise, ibraz süresi 1 aydır.
-
Çekin düzenlendiği ülke ile ödeme yapılacak ülke farklı kıtalarda ise, ibraz süresi 3 aydır.
-
Çekin düzenlendiği ülke ile ödeme yapılacak ülke aynı kıtada bulunan farklı ülkeler ise, ibraz süresi 1 aydır.
İbraz sürelerinin hesaplanmasında çek üzerinde yazılı düzenleme tarihi esas alınır.
E. Çekin Tahsil Süreci
Çek bedelinin tahsil edilmesi süreci, çekin bankaya ibraz edilmesiyle başlar.
Hesapta yeterli karşılığın bulunması hâlinde banka çek bedelini hamile öder ve ödeme işlemi tamamlanmış olur.
Ancak hesapta yeterli bakiye bulunmaması durumunda banka, Çek Kanunu kapsamında gerekli işlemleri gerçekleştirir ve şartların oluşması hâlinde “karşılıksızdır” işlemi yapılır.
Bu aşamadan sonra hamilin başvurabileceği hukuki yollar, çekin niteliğine ve somut olayın özelliklerine göre değişiklik gösterebilir.
3. Karşılıksız Çek Kavramı, Hukuki Sonuçları ve Başvuru Yolları
Çekin ticari hayatta güvenilir bir ödeme aracı olarak kullanılabilmesi, düzenleyen kişinin çek bedelini karşılayacak tutarı banka hesabında bulundurmasına bağlıdır. Ancak uygulamada, çekin bankaya ibraz edildiği tarihte hesapta yeterli karşılığın bulunmaması nedeniyle “karşılıksız çek” sorunu ile sıkça karşılaşılmaktadır.
Karşılıksız çek, yalnızca ticari ilişkiyi olumsuz etkilemekle kalmayıp, çek düzenleyen kişi bakımından hukuki ve cezai sonuçlar da doğurabilmektedir.
A. Karşılıksız Çek Nedir?
Karşılıksız çek; yasal süresi içerisinde muhatap bankaya ibraz edilen çekin, çek hesabında yeterli karşılığın bulunmaması nedeniyle tamamen veya kısmen ödenememesi hâlidir.
Banka, çek hesabında bulunan tutar kadar ödeme yapar. Kanunda öngörülen şartların gerçekleşmesi hâlinde ise çek üzerine “karşılıksızdır” işlemi uygulanır.
Karşılıksız çekin varlığından söz edilebilmesi için;
-
Çekin kanunen geçerli şekilde düzenlenmiş olması,
-
Kanuni ibraz süresi içerisinde bankaya sunulması,
-
Hesapta çek bedelini karşılayacak yeterli bakiyenin bulunmaması,
gerekmektedir.
B. Bankanın Sorumluluğu
Çekin karşılıksız çıkması hâlinde bankanın da kanundan doğan bazı yükümlülükleri bulunmaktadır.
Muhatap banka, ibraz edilen çek bakımından Çek Kanunu’nda öngörülen şartların gerçekleşmesi hâlinde kanuni sorumluluk tutarını hak sahibine ödemekle yükümlüdür. Bu tutar her yıl ilgili mevzuat doğrultusunda güncellenmektedir.
Bu nedenle uygulamada belirli bir parasal tutar yerine, “kanuni sorumluluk tutarı” ifadesinin kullanılması daha isabetlidir.
C. Karşılıksız Çek Düzenleme Suçu
Çek Kanunu'nun 5/1 maddesinde çekle ilgili karşılıksızdır işlemi yapılmasına sebebiyet verme suçu özel olarak düzenlenmiştir. İlgili düzenleme uyarınca, düzenleme tarihine göre yasal süresi içinde ibraz edilen
çekle ilgili olarak 'karşılıksızdır' işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişi hakkında, hamilin şikayet etmesi halinde her bir çek için ayrı ayrı olarak bin beş yüz güne kadar adli para cezasına hükmolunmaktadır. Ancak, hükmedilecek adli para cezası; çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az olamaz.
Mahkeme ayrıca, çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına; bu yasağın bulunması hâlinde, çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağının devamına hükmeder. Yargılama sırasında da resen mahkeme tarafından koruma tedbiri olarak çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına karar verilir.
Verilen adli para cezalarının ödenmemesi durumunda, bu ceza, kamuya yararlı bir işte çalıştırma kararı verilmeksizin doğrudan hapis cezasına çevrilir.
Sıkça Sorulan Sorular
1. Çekte Muhatap Kimdir?
Muhatap dediğimiz kişi çekin ibraz edileceği ve kabul etmesi halinde ödemeyi yapacak kişidir. Türk Ticaret Kanunu m. 782'ye göre Türkiye'de ödenecek çeklerde muhatap ancak bir banka olabilir. Keşidecinin (düzenleyenin) banka nezdinde bir çek hesabı vardır, banka bu çek hesabı üzerinden ödeme yapar.
2. Çekteki Yazı ile Yazılan Bedel ve Rakam ile Yazılan Bedel Farklı ise Hangisi Geçerli Olur?
Bedel hem yazı hem de rakamla yazılmış ancak bedeller arasında fark varsa yazı ile yazılmış bedel esas alınır. İkisi de yazı veya rakamla yazılmış iki farklı bedel varsa bunlardan miktarca küçük olan esas alınır.
3. Genel Çizgili Çek ve Özel Çizgili Çek Nedir?
İki çizgi arasına hiçbir ibare konmamış veya ''banka'' ibaresi konmuş ise çek genel olarak çizilmiş demektir. Genel çizgili çek, muhatap tarafından ancak bir muhatap bankaya veya muhatabın bir müşterisine ödenebilir.
İki çizgi arasına belirli bir bankanın ticaret unvanı yazılmış ise çek, özel olarak çizilmiş demektir. Özel olarak çizilen bir çek, muhatap tarafından ancak ticaret unvanı gösterilen bankaya veya bu banka muhatap ise onun müşterisine ödenebilir.
4. Bankanın Çek Karşılığı Tutarı Ödemeyi Geciktirmesinin Sonuçları Nedir?
Bankaların ödeme yükümlülüğünün bulunabilmesi için çekin kanunda öngörülen ibraz süresinde ibraz edilmesi ve çek hesabında çek karşılığının bulunması gerekmektedir.
Çek Kanunu 3. Madde uyarınca, hesapta karşılığı olan çekin muhatap bankanın herhangi bir şubesine ibraz edilmesi ile ödeme yapılmaktadır. Banka tarafından çek karşılığı tutarın ilgili çek hesabında bulunmasına rağmen ödemenin geciktirilmesi ve banka sorumluluk tutarı diye tabir edilen yasal olarak ödemekle yükümlü olunan bedelin ödenmemesi durumunda gecikme cezası ödenmektedir.
5. 2026 için Bankanın Her Çek Yaprağı için Ödemekle Yükümlü Olduğu Tutar Ne Kadar?
Geçerli şekilde düzenlenmiş ve yasal süresi içinde bankaya ibraz edilmiş bir çekin karşılıksız çıkması halinde, muhatap banka, çekin dayandığı temel ticari ilişkiye bakılmaksızın, çek hamiline yaprak başına 16.350 TL ödeme yapmakla yükümlüdür. Bu tutar her yıl ilgili mevzuat doğrultusunda güncellenmektedir.
Uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup, profesyonel hukuki danışmanlık hizmeti yerine geçmez. Somut uyuşmazlıklarınız ve güncel mevzuat değişiklikleri için bir avukata danışmanız önemle tavsiye edilir.
Karşılıksız çek, ticari uyuşmazlıklar veya diğer hukuki uyuşmazlıklarınızla ilgili profesyonel destek almak için Turhan Hukuk Bürosu ile iletişime geçebilirsiniz.